{"id":671,"date":"2026-01-04T08:17:33","date_gmt":"2026-01-04T08:17:33","guid":{"rendered":"https:\/\/alicankeser.com\/?p=671"},"modified":"2026-01-15T13:45:40","modified_gmt":"2026-01-15T13:45:40","slug":"yeni-ekranlarda-eski-ruyalar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/alicankeser.com\/index.php\/2026\/01\/04\/yeni-ekranlarda-eski-ruyalar\/","title":{"rendered":"Yeni Ekranlarda Eski R\u00fcyalar"},"content":{"rendered":"\n

Elinize son model bir ak\u0131ll\u0131 telefon ald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ne hissediyorsunuz. Muhtemelen bir “ilerleme” hissi. Gelece\u011fe dokundu\u011funuzu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz. S\u0131n\u0131rs\u0131z bilgiye, h\u0131za ve g\u00fcce ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz.<\/p>\n\n\n\n

Oysa medya ele\u015ftirmeni Neil Postman hayatta olsayd\u0131, buna ac\u0131 bir tebess\u00fcmle bakard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona g\u00f6re teknoloji, bize hep bir \u015feyler verirken, bizden daha de\u011ferli bir \u015feyleri sessizce \u00e7alar.<\/p>\n\n\n\n

Bu, teknolojik bir Faust Pazarl\u0131\u011f\u0131<\/strong><\/a>‘d\u0131r. Her yeni icat, beraberinde bir bedel getirir. Bizler, “yeni” ara\u00e7lar\u0131 kullan\u0131rken asl\u0131nda “eski” al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131 tekrar ediyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Teknoloji bir tav\u015fan gibi h\u0131zla ko\u015far. \u0130nsan sosyolojisi ise kaplumba\u011fa misali arkadan gelir. Bu gecikme, bir uyumsuzluk yarat\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Gelin, radyodan bug\u00fcn\u00fcn algoritmalar\u0131na uzanan o “teknolojik uyurgezerli\u011fimize” yak\u0131ndan bakal\u0131m. <\/p>\n\n\n\n

1. Dikiz Aynas\u0131na Bakarak \u0130lerlemek <\/h3>\n\n\n\n

Kanadal\u0131 kuramc\u0131 Marshall McLuhan’\u0131n \u00e7ok bilinen bir tespiti vard\u0131r:<\/p>\n\n\n\n

\n

“Gelece\u011fe, dikiz aynas\u0131na bakarak gideriz.”<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Yani yeni bir teknolojiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, onu anlamak i\u00e7in eski al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131za s\u0131\u011f\u0131n\u0131r\u0131z. Bilinmeyenin korkusunu, bilinenin konforuyla yeneriz.<\/p>\n\n\n\n

Televizyon ilk icat edildi\u011finde ya\u015fanan tam olarak buydu. Yap\u0131mc\u0131lar bu “g\u00f6rsel” kutuyu nas\u0131l kullanacaklar\u0131n\u0131 bilmiyorlard\u0131. Kamera a\u00e7\u0131lar\u0131, kurgu veya g\u00f6rsel anlat\u0131m hen\u00fcz icat edilmemi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7ta en g\u00fcvenli yolu se\u00e7tiler: Radyoyu kopyalamak. Televizyonun ilk on y\u0131l\u0131, asl\u0131nda sadece “resimli radyo” d\u00f6nemidir.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019nin yay\u0131nc\u0131l\u0131k tarihini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Sadece mikrofonun yan\u0131na bir kamera kondu. Spikerler, radyo spikeri gibi ka\u011f\u0131ttan okudu. \u0130nsanlar izlemiyordu, hala “dinliyordu.”<\/p>\n\n\n\n

Televizyonun kendi g\u00f6rsel dilini bulmas\u0131 on y\u0131llar s\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

\u00c7\u00fcnk\u00fc zihnimiz, bildi\u011fi g\u00fcvenli liman\u0131, yani radyoyu terk etmeye haz\u0131r de\u011fildi.<\/p>\n\n\n\n

Bu duruma “Yarat\u0131c\u0131 Atalet” denir. Ve bug\u00fcn hala devam ediyor.<\/p>\n\n\n\n

2. Evin Yeni Suna\u011f\u0131<\/h3>\n\n\n\n

\u0130nsanl\u0131k tarihi boyunca “toplanma” rit\u00fceli hi\u00e7 de\u011fi\u015fmedi. Eskiden kabileler ate\u015fin etraf\u0131nda toplan\u0131rd\u0131. Bu, sadece \u0131s\u0131nmak i\u00e7in de\u011fil, hikaye dinlemek i\u00e7indi.<\/p>\n\n\n\n

Radyo geldi\u011finde, ate\u015fin yerini o ah\u015fap kutu ald\u0131. Televizyon geldi\u011finde ise rit\u00fcel sadece \u015fekil de\u011fi\u015ftirdi.<\/p>\n\n\n\n

Postman\u2019a g\u00f6re televizyon, evin ba\u015fk\u00f6\u015fesine kurulan yeni bir “sunak” oldu. Salonun oturma d\u00fczeni televizyona g\u00f6re \u015fekillendi. Ve otorite art\u0131k babada veya \u00f6\u011fretmende de\u011fil, ekrandaki spikerdeydi.<\/p>\n\n\n\n

80’ler ve 90\u2019larda ak\u015famlar\u0131 “Ajans” saati geldi\u011finde evde hayat dururdu. \u00c7ocuklar susar, \u00e7atal b\u0131\u00e7ak sesleri kesilirdi. Veya Pazar ak\u015famlar\u0131 Parliement Sinema Kul\u00fcb\u00fc<\/a> <\/em><\/strong>ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda sokaklar bo\u015fal\u0131rd\u0131. T\u00fcm aile, tek bir ekran\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda hipnotize olmu\u015f gibi otururdu.<\/p>\n\n\n\n

T\u0131pk\u0131 eskiden radyo tiyatrosu dinleyen dedelerimiz gibi. Buradaki ama\u00e7 “i\u00e7erik t\u00fcketmek” de\u011fildi. As\u0131l ama\u00e7, o kolektif ayinin bir par\u00e7as\u0131 olmakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Biz teknolojiyi de\u011fi\u015ftirdik. Ama o ilkel “bir araya gelme” d\u00fcrt\u00fcm\u00fcz\u00fc asla de\u011fi\u015ftiremedik.<\/p>\n\n\n\n

3. Dijital \u00c7a\u011f\u0131n B\u00fcy\u00fck Yalan\u0131<\/h3>\n\n\n\n

Bug\u00fcn cebimizde dijital platformlar var. G\u00f6r\u00fcnt\u00fc kalitesi 4K. Renkler muazzam. Prod\u00fcksiyonlar milyon dolarl\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

Peki, biz bu teknoloji harikalar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekte nas\u0131l kullan\u0131yoruz?<\/p>\n\n\n\n

\u0130tiraf edelim: \u00c7o\u011fu zaman onlara bakm\u0131yoruz bile. Modern insan, “izleme” eylemini terk etti. Tekrar “dinleme” moduna ge\u00e7ti.<\/p>\n\n\n\n

Ofiste \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken arkada bir YouTube videosu d\u00f6n\u00fcyor. Evde temizlik yaparken bir dizinin diyaloglar\u0131 yank\u0131lan\u0131yor. Veya uyumadan \u00f6nce, s\u0131rf ses olsun diye bir yay\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6z\u00fcm\u00fcz telefonda, kula\u011f\u0131m\u0131z ise televizyonda. Asl\u0131nda biz hala radyo dinliyoruz. Sadece radyonun ad\u0131 art\u0131k “iPad” veya “Smart TV” oldu.<\/p>\n\n\n\n

Postman\u2019\u0131n uyard\u0131\u011f\u0131 “Enformasyon Obezitesi” tam da budur. Anlamadan, sindirmeden, sadece arka planda akan bir g\u00fcr\u00fclt\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6rsel bir \u00e7a\u011fda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 san\u0131yoruz. Buna kar\u015f\u0131n, i\u015fitsel al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131m\u0131za hapsolmu\u015f durumday\u0131z. G\u00f6rsellik art\u0131k sadece bir “duvar ka\u011f\u0131d\u0131” haline geldi.<\/p>\n\n\n\n

4. Se\u00e7im Yorgunlu\u011fu <\/h3>\n\n\n\n

Dijital devrim bize b\u00fcy\u00fck bir yalan s\u00f6yledi:<\/p>\n\n\n\n

\n

“Art\u0131k patron sensin. Ak\u0131\u015f\u0131 sen y\u00f6netirsin.”<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

“\u0130stedi\u011fini, istedi\u011fin zaman izle” vaadi \u00e7ok \u00e7ekiciydi. Oysa insan zihni bu kadar s\u0131n\u0131rs\u0131z \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7in tasarlanmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Ak\u015fam eve gelip, herhangi bir dijital platformun men\u00fcs\u00fcnde 45 dakika gezinmek…<\/p>\n\n\n\n

Sonra hi\u00e7bir \u015fey izlemeden kapatmak…<\/p>\n\n\n\n

Bu senaryo size tan\u0131d\u0131k geldi mi? <\/p>\n\n\n\n

Buna psikolojide “Se\u00e7im Paradoksu”<\/strong> denir. Bu zihinsel yorgunluk y\u00fcz\u00fcnden, eski “Lineer TV” al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na geri d\u00f6n\u00fcyoruz. Karar vermek istemiyoruz. Birisi bizim yerimize se\u00e7sin istiyoruz.<\/p>\n\n\n\n

TikTok’un veya Instagram Reels’in ba\u015far\u0131s\u0131 buradad\u0131r. Siz se\u00e7mezsiniz. Algoritma sizin yerinize se\u00e7er ve \u00f6n\u00fcne koyar. Bu, pasif televizyon izleyicili\u011finin dijital versiyonudur.<\/p>\n\n\n\n

T\u00fcrkiye\u2019de Survivor<\/em>, Masterchef <\/em>veya futbol ma\u00e7lar\u0131n\u0131n hala rekor k\u0131rmas\u0131n\u0131n sebebi de budur. \u0130nsanlar o “ak\u0131\u015fa” kap\u0131lmak istiyor.<\/p>\n\n\n\n

Birey olman\u0131n y\u00fck\u00fcnden kurtulup, tekrar o kalabal\u0131\u011f\u0131n i\u00e7inde kaybolmak istiyor. Teknoloji bizi bireyselle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fsa da, sosyolojimiz bizi s\u00fcr\u00fcye geri itiyor.<\/p>\n\n\n\n

Ara\u00e7lar De\u011fi\u015fir, \u0130nsan Kal\u0131r <\/h3>\n\n\n\n

Neil Postman, “Televizyon k\u00fclt\u00fcr\u00fc, her \u015feyi e\u011flenceye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek ciddiyeti \u00f6ld\u00fcrd\u00fc”<\/em> derken hakl\u0131yd\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn elimizde d\u00fcnyan\u0131n en geli\u015fmi\u015f k\u00fct\u00fcphanesi var.<\/p>\n\n\n\n

Ancak biz onu kedi videolar\u0131 izlemek ve arka planda ses olsun diye kullan\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

Sorun teknolojide de\u011fil. Sorun bizim beklentilerimizde. Teknoloji ne kadar “ak\u0131ll\u0131” olursa olsun. Onu kullanan insan hala “duygusal, tembel ve al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131na ba\u011fl\u0131” bir varl\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

Yeni ekranlara bak\u0131yoruz. Fakat hala eski r\u00fcyalar\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. <\/p>\n\n\n\n

Belki de art\u0131k fi\u015fi \u00e7ekip, o dikiz aynas\u0131ndan g\u00f6z\u00fcm\u00fcz\u00fc ay\u0131rman\u0131n vakti gelmi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc yol \u00f6n\u00fcm\u00fczde ak\u0131p gidiyor. Ve biz hala arkaya bak\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n